Een huis voor Joodse overlevers
We zitten bij de openhaard in de grote leefruimte met een kop koffie nadat we een ronde door het huis hebben gelopen. We hebben alle kamers bekeken van de voormalige bewoners, Henk en Beryl van Gelderen en hun vijf kinderen. Jessica vertelt over hoe zij het huis bewoonden. ‘De kinderen vertelden dat ze vroeger graag speelden in de brede gang. Ze hielden toneelvoorstellingen op de verhoging bij de trap of gingen skeeleren op de leistenen tegels. Er was ook een inwonende ‘nanny’ en een tuinman die 22 jaar voor de familie heeft gewerkt. Hij vertelde dat hij nog nooit in de woonkamer was geweest!’
De architect Hein Salomonson bouwde het huis voor deze Joodse textielfamilie in 1957. Hij heeft veel huizen van Joodse overlevers van de Tweede Wereldoorlog gebouwd, maar aan Henk deed hij volgens de overlevering de plechtige belofte om een huis voor hem te ontwerpen als de oorlog voorbij was. Dat was in de periode dat de verzetsgroep van Henk een onderduikadres zocht voor Hein. Henk was ‘bovengronds’ gebleven: hij had zich niet als Jood laten registreren.
Juist door de vriendelijkheid is het niet te groot
Toen Jessica Hammarlund Bergmann als stadsbouwmeester voor de gemeente Enschede kwam werken was zij op zoek naar een tuinschuur, als ‘pied a terre’ voor de dagen dat ze in de stad moest zijn. Het werd een jaren vijftig huis op een groot terrein dat Hendrick de Keyser Monumenten te huur aanbood voorafgaand aan de restauratie. Ze woont er met haar partner, landschapsarchitect Pim Vervuren, op de dagen dat ze niet in hun vaste woning in Amsterdam zijn.
In de begintijd was ze vaak alleen in deze ruime bungalow van de familie Van Gelderen – Menko. Ze vond er de geborgenheid en warmte waar ook de overlevers van de oorlog behoefte aan hadden. Dat heeft volgens Jessica te maken met hoe het huis voelt: ‘Het is een groot huis, maar het is sympathiek en heeft een open sfeer. Juist door de vriendelijkheid is het niet té groot.’
Als ik niet werk zit ik graag hier
Op mijn vraag wat zij zo aantrekkelijk vindt aan het huis volgt er een uitvoerige toelichting. ’Zodra ik hier in het oosten van het land aan kom voel ik mijn hartslag naar beneden gaan: rust!
Als ik niet werk zit ik graag hier, in de woonkamer. In de schemer is het licht heel mooi. De avondzon schijnt hier tussen de bomen door naar binnen. In de slaapkamer komt de zon op en geeft dan een mooi licht- en schaduwspel op de muur. De slaapkamer is van de weinige kamers met een warme kleur rood; de gordijnen en de stoffering van de kruk bij de kaptafel zorgen voor een zachte gloed. Dat past heel goed bij de kamer en geeft een beetje de sfeer van een boudoir.
Nadat we hier een tijdje hadden gewoond ontdekten we steeds meer mooie plekken in huis. Er zijn overal zichtlijnen, er is altijd connectie mogelijk met de tuin en de bosrijke omgeving. Je voelt de buitenruimte op elke plek waar je bent in het huis. De ruimtelijkheid zit ook in de hoogteverschillen: het plafond in de woonkamer is bijvoorbeeld hoger dan in de gang.’
De kracht van de scenografie
Met de eigenaar van het huis maakten Jessica en Pim de afspraak dat zij het huis ter beschikking zouden stellen voor allerlei bijzondere evenementen, installaties en voorstellingen. Zo nodigde zij de kunstenares Cecilia Hendrikx uit, die ze kende van een eerdere samenwerking. Cecilia woonde een tijdje in het huis en maakte in 2024 een voorstelling op deze locatie gebaseerd op het ontwerp van Salomonson gecombineerd met verhalen die zij hoorde van bewoners van het huis. Het werd een enscenering met vrouwelijke modellen, schuivende decorstukken en gordijnen die open en dicht gingen.
Jessica vertelt enthousiast over het werk van Cecilia en hoe dit naadloos aansluit bij de kracht van het huis. ‘Het ‘’scenografische’ aspect van het huis is wat ik het mooiste vind. Dit is ook wat meteen opvalt als je het huis voor het eerst mee maakt.
Verder wordt het huis soms gebruikt als bijzondere vergaderlocatie of voor lezingen, dans- of filmavonden. Daar leent het huis zich heel goed voor.’
Ambachtelijkheid en Scandinavisch design
De rijkdom van de afwerking en de detaillering is overal in het huis voelbaar. De interieurs stralen een hoog gehalte aan ambachtelijkheid uit. Dat sluit goed aan bij Jessica’s Scandinavische ‘roots’: zij is geboren in Zweden en woonde het grootse deel van haar leven in Denemarken.
‘De eettafel is ontworpen door Hein Salomonson en staat met de bijbehorende stoelen nog altijd op de oorspronkelijke plaats. De bank en de fauteuils zijn uit dezelfde tijd: die hebben we erbij gekocht in een bijpassende stijl. In onze woning in Amsterdam staan veel Scandinavische meubels.
De vaste afwerking is heel nadrukkelijk aanwezig, zoals een uitbundige hoeveelheid vaste kastruimte met zelfs een kast voor de grammofoonplatencollectie van Henk van Gelderen, de omkasting van het ouderlijk bed en de kaptafel van Beryl met handige vakjes voor make-up en sieraden.
Wat ik bijzonder vind is dat er overal over is nagedacht, de zorg die door de architect aan het ontwerp is besteed, de zorgvuldigheid voor de kleinste onderdelen. En de materialen zijn mooi: travertijn en veel hout; warme materialen. Het is nooit te veel, altijd bescheiden. Het is bijzonder om mee te maken wat dit met je doet.’
De wisselwerking tussen huis en tuin
In haar dagelijkse werk is zij vooral bezig op een groter schaalniveau: dat van de stad Enschede. De stad is in haar woorden ‘wat er tussen de gebouwen gebeurt’. Toen ze ruim vijf jaar geleden begon als stadsbouwmeester stelde zij direct een agenda op: ‘de identiteit van Enschede, nieuwe woonvormen en de transitie van het buitengebied, daarop ligt de focus.’
In de vrije uren brengt Jessica graag veel tijd door in de tuin. Partner Pim Vervuren is als landschapsarchitect geïnteresseerd geraakt in het tuinontwerp dat Mien Ruys heeft gemaakt voor Huis Van Gelderen in 1957. ‘Het ontwerp is in grote lijnen nog herkenbaar’ vertelt Jessica, ‘maar er zijn ook veel dingen veranderd. De hagen en de schuine lijn van het terras op het zuiden zijn er nog. En ook het ommuurde plantenvak aan de oostzijde waar rozen werden geplant, maar de rozen bleken het niet goed te doen op deze plaats, dus er staat nu wat anders. Pim maakte een inventarisatie van hoe Mien Ruys het had bedoeld, hoe het ontwerp is uitgevoerd en wat er nog van over is.’
Ook schetste hij een idee voor het toekomstig herstel. Zo zou hij het berkengroepje bij het terras en de borders aan de achterkant willen terugbrengen en de heidetuin aan de voorkant van het huis willen herstellen. Maar op andere fronten zijn wellicht andere keuzes geschikter. ‘Ruys koos voor veel verschillende vaste planten en bloemen in felle kleuren. Tegenwoordig wil men liever een onderhoudsvrije tuin met veel grassen, maar de keuze is uiteindelijk aan de eigenaar.’
Bekijk het artikel over de tuin: klik hier!
Veel mensen blijven uren lang hangen
In 2022 liet de familie van Gelderen een cultuurhistorisch onderzoek en waardebepaling doen naar het huis om het behoud ervan voor de toekomst veilig te stellen.
Na het overlijden van Henk van Gelderen is Beryl dichter bij de kinderen gaan wonen. Geschrokken van het advies van de makelaar om het huis te slopen en vijf kavels van te maken, heeft de familie besloten om een cultuurhistorisch onderzoek en waardebepaling doen naar het huis. In 2022 is het huis door de familie van Gelderen aan Hendrick de Keyser Monumenten geschonken. Het huis heeft in 2023 de Monumentenprijs in Enschede gewonnen.
Tijdens de Open Monumentendagen afgelopen september was het huis opengesteld voor publiek. ‘Vaak lopen mensen redelijk snel door een huis heen, maar hier bleven veel mensen uren lang hangen. Dat is veelzeggend voor de algemene waardering: het laat zien dat wij niet de enigen zijn die een beetje verliefd zijn geworden op dit huis.’
Bekijk het Huizenportret: klik hier!
Tekst: Barbara Laan
Foto’s: BMbeeld, Jesper Buursink en Daan Beeke
Copyright: SHI/BMbeeld 2025
